BAŞKENT ANKARA’NIN İLK DÜNYA MİRASI GORDİON

Başkent Ankara, Cumhuriyetimizin başkenti olmasının yanında birçok medeniyete de başkentlik yapmıştır. Ankara topraklarının tarihte ilk kez başkent oluşu da şüphesiz Frig dönemine rastlamaktadır.

Frig Krallığı; Ankara, Eskişehir, Afyon illerinin tamamı, Kütahya ilinin doğusu, Konya, Isparta, Burdur illerinin kuzeyi olmak üzere orta ve kuzey Anadolu ile Marmara Denizi’nin güney bölümlerinde kurulmuştur. Bu Krallığın başkenti ise Polatlı ilçemizin 20 km kuzeybatısında yer alan Gordion’dur.

Gordion’un dünya miras çalışmaları hakkında bilgi vermeden önce Birleşmiş Milletler Teşkilatının bir birimi olan UNESCO hakkında bazı bilgileri sizlerle paylaşmak istedim.

UNESCO’nun 1972 yılında yapılan toplantısında, insanlığın ortak mirası olarak kabul edilen,  uluslararası ölçekte değerlere sahip kültürel ve doğal varlıkları dünyaya tanıtmak, toplumda evrensel mirasa sahip çıkacak bilinci oluşturmak ve çeşitli sebeplerle bozulan veya yok olan kültürel ve doğal değerlerin yaşatılması için gerekli çalışma ortaklığını sağlamak amacıyla Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi kabul edilmiştir.

UNESCO’nun kabul ettiği bu sözleşmeye göre, dünya miras alanlarını seçmede kullandığı ölçü “üstün evrensel değer” e sahip olup olmadıklarıdır. Bunu belirlemek için 10 kriter saptanmıştır:

Kültür mirası kriterleri : (Kırmızı renkle gösterilenler dünya kültür mirasımız Gordion’un sahip olduğu kriterlerdir.)

1. Yaratıcı insan dehasını gösteren bir şaheser olmalı.
2. Bir zaman diliminde veya bir bölgede insani değerlerin gelişimini göstermeli.
3. Yaşayan veya ortadan kaybolmuş bir medeniyete veya bir kültür geleneğine ait eşsiz bir örnek olmalı.
4. İnsanlık tarihinin önemli bir dönemini bize resmedebilen bir teknolojik veya mimari bir yapı olmalı.
5. İnsanoğlu karayı ve denizi kullanarak öyle muhteşem bir yerleşim yeri kurmuş olmalı ki insanlık, herhangibir tahribat halinde bu tarihi değerin kaybı tehlikesi ile karşı karşıya olmalı.
6. Halen yaşayan geleneklerle iç içe olmalı, edebi veya artistik açıdan ayrıcalıklı uluslararası bir anlam taşımalı.

Doğa mirası kriterleri

• Olağanüstü, eşi bulunmaz bir doğal güzellik ve estetiğe sahip olmalı.
• Öyle seçkin ve önemli bir doğal yapı olmalı ki bize dünyanın oluşumunun ve insanlık tarihinin evreleri hakkında bilgiler verebilmeli.
• Akarsularda veya denizlerde öyle bir yer olmalı ki bize ekolojik ve biyolojik olarak dünyanın milyonlarca yıldır süregelen ve halen devam eden gelişimini gösterebilmeli.
• Öyle bir yer olmalı ki bitki ve hayvan türlerinin tarihsel değişimi aynı anda gözlenebilmeli ve bu değerler şu anda yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmış olmalı.

UNESCO kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının, bütün dünya ulusları için geri dönüşü olmayan bir yoksullaşma oluşturduğunu belirtmekte ve 1972’de kabul edilen Sözleşme gereğince Dünya Miras Listesi’nde yer alan varlıkların sadece sınırları içinde yer alan ülkeye değil tüm dünya uluslarına ait olduğuna dikkat çekmektedir. Sözleşmeyle birlikte, taraf devletlere kendi sınırları içindeki tüm kültürel ve doğal miras varlıklarının envanterini yapıp onları tanımlamaları, korumaları, sunmaları ve gereken tüm yasal, idari, bilimsel ve teknik önlemleri alarak bu değerleri en iyi şekilde gelecek kuşaklara aktarmaları için sorumluluklar yüklenmiştir.

Türkiye’de bu sözleşme 1982 yılında onaylanmış ve 1983 yılında Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

2000 yılından sonra ise, UNESCO Dünya Miras Listesi’nde bulunan ve Liste’ye aday olacak tüm alanlar için yönetim planı hazırlama ve uygulama şartı getirilmiştir. Böylece korunan varlığın veya alanın, bütün yönleri ve ilgili tüm tarafların katılımıyla korunmasının sürekliliği sağlanacaktır. Alan Yönetimi Planları kültürel mirasın bütüncül bir yaklaşım ve katılımcı planlama yöntemiyle tüm paydaşların eşgüdümü ile korunabilmesi için kullanılan bir araç, bir yol haritasıdır.

Uluslararası önem taşıyan ve bu sebeple beğenilmeye ve korunmaya değer doğal oluşumlara, anıtlara ve sitlere “Dünya Mirası” statüsü tanınmaktadır. Sözleşmeyi kabul eden üye devletlerin UNESCO’ya başvurusuyla başlayan ve Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS) ve Uluslararası Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) uzmanlarının başvuruları değerlendirmesiyle tamamlanan bir işlem sıralamasından sonra aday varlıklar Dünya Miras Komitesi’nin kararı doğrultusunda bu statüyü kazanmaktadır.

Bu bilgiler ışığında Gordion’un dünya miras sürecin de yapılanlar ve gelmiş olduğumuz nokta ise aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz.  

Gordion 2012 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığımız ve Polatlı Belediyemizin yaptığı çalışmalarla UNESCO’nun tentativelist olarak adlandırdığı geçici listeye girmiştir. Bu listeye ülkeler ileriki yıllarda Dünya Miras Listesi’ne sunmayı düşündükleri varlıklarını ekliyorlar. Asıl liste için çalışmaya başlıyorlar. Gordion’da ilk çalışmalar 2012-2013 yılları arasında ODTÜ’lü öğretim görevlisi Dr. Evin ERDER’in TÜBİTAK’a yaptığı proje müracaatıyla başlamıştır. Kabul olan projeye göre Gordion ve Çevresi için Alan Koruma Yönetim Planı çıkartılmıştır. Hazırlanan yönetim alanı planına göre korunacak alandaki risklerden avantajlara kadar her şey anlatılmış ve belgelenmiştir. Fakat bu çalışmadan sonra sonuça yönelik çalışmalardan ziyade tanıtıma yönelik birkaç çalışma yapılmıştır.

2016 yılına gelindiğinde ise, Polatlı Belediyesi tarafından Dünya mirası asıl listesi için çalışmalar için yol haritası hazırlanarak uygulamaya konulmuştur. 2014 yılında Polatlı Belediyesi Tarihi Alanlar Tanıtım Merkezi (POTA)’nın kurulması önemli bir aşama olarak görülebilir. POTA tanıtım çalışmaları ile birlikte eğitim çalışmalarına da ağırlık vermiştir. Üç yıllık süreç içerisinde yaklaşık 20.000 öğrenci bu alanda hem gezdirilmiş hem de çeşitli etkinliklerle kültürel mirasın önemi anlatılmıştır. Eğitime katılan çocuklarımıza UNESCO Dünya Mirası Koruyucusu (Patrimonito) unvanı verilmiştir. Bu tarihlerde eğitici eğitime katılan eğitmenler ise Polatlı ve Ankara da vermiş oldukları eğitimler raporlanarak adaylık dosyasına konulmuştur.

Polatlı Belediyesi Tarihi Alanlar Tanıtım Merkezi’nin yürüttüğü yaklaşık üç yıllık faaliyetlerle adaylık sürecinin eğitsel, sosyal, kültürel boyutunu tamamlamayı başarmıştır. Gordion Kazı ekibiyle yapılan ortak projelerle şehrimizdeki bir çok kurum ve kuruluştan personel ve öğretmenler Gordion kazı projesine dahil edilerek şehrimizde bir farkındalık yaratılmış kültürel mirasın korunması noktasında bilinçlendirme çalışmaları yapılmış ve bir çok insan arkeoloji ve Gordion ile  tanıştırılmıştır.

2018 yılına geldiğimizde Polatlı Belediyesince artık tüm eksiklerin tamamlandığı düşünülmüş Kültür ve Turizm Bakanlığı ile görüşmelere başlanmıştır. Karşılıklı iyi niyet ilişkileri çerçevesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile 17.09.2018 tarihinde imzalanan protokol ile çalışmalar farklı bir boyuta taşınmıştır.

Bu iki kurum başta olmak üzere Gordion Yönetim alanı sınırlarının belirlenmesi çalışmalarına katılım sağlayabilecek ilgili kurum ve kuruluşlar, meslek odaları, üniversiteler, sivil toplum örgütleri ve alanda mülkiyet hakkı bulunanlar 23-24 Temmuz 2018 tarihlerinde ilk geniş katılımlı toplantı Polatlı’da yapılmıştır. Yönetim alanı asıl sınırı ve çevresinin de tampon bölge olarak yönetim alanı ilan edilmesi kararlaştırılmıştır. İlgili kurumlara yönetim alanı sınırı hakkında görüş yazıları yazılmıştır.

Bu alan dünya’da en fazla tumülüslerin bir arada bulunduğu eşsiz bir yapıya sahiptir. Fakat yıllardır bu alan istenilen seviyede korunamamıştır. Tümülüslerin durumunu tespit etmek için en kapsamlı çalışmayı Koruma Kurulundan Arkeolog And ATASOY, Anadolu Medeniyetleri Müzesinden Arkeolog Melek YILDIZTURAN ile birlikte Polatlı belediyesinden Arkeolog Fatih TALAY dan oluşan bir teknik ekiple yapılmıştır. Bu ve buna benzer çalışmalar alan yönetim planının hazırlanmasına büyük katkı sağlamıştır.

29.11.2019 tarihinde Alan Başkanı olarak Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürü Mustafa Kaymak’ı Alan Başkanı olarak atamıştır. 14.12.2022 tarihinde Ankara Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü Müdür V. Yüksek Mimar Cennet CEYLAN Gordion Alan Başkanı olarak atandı ve halen bu görevi yürütmektedir.

  Gerekli çalışmayı yapmak üzere Danışma, Denetleme ve Eşgüdüm kurulları oluşturulmuştur. Sürecin son ayağı olan kurul toplantıları aşamasına geçilmiştir. 06.01.2021 tarihinde Polatlı Belediyesinde Danışma Kurulu toplantısı yapılmış Gordion Yönetim Planı Kurul üyelerine danışılarak istişare edilmiştir.

15.01.2021 tarihinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu toplantısı yapılmış Gordion Yönetim Planı onaylanmıştır.

            26.01.2021 tarihinde Yönetim Planı ve Adaylık Dosyasının tamamlanmasıyla beraber Gordion’un Dünya Miras Listesi Taslak Adaylık Dosyası, UNESCO Dünya Miras Merkezinin ön değerlendirmesinin alınabilmesi amacı ile Dışişleri Bakanlığımıza iletilmiş olup alanın adaylık dosyası çalışmaları Polatlı Belediyemiz, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Gordion Kazı Başkanlığı ve diğer ilgili kurumlarla işbirliği içerisinde nihai haline getirilmiştir.

  02-08 Ağustos 2021 tarihleri arasında ICOMOS Uzmanı Dr. Cynhia DUNNING, ICOMOS Türkiye Komitesi, UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ve Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü temsilcileri alanda incelemelerde bulunmuşlardır. Bu amaçla alan Türkiye UNESCO Büyükelçimiz Prof. Dr. Gülnur Eybet tarafından ziyaret edilerek inceleme süreci tamamlanmıştır.

Covid sebebiyle 2021 ve 2022 yıllarında UNESCO Dünya Mirası Komitesinin toplantıları ertelenmiştir. 2023 yılındaki toplantı  ise, Suudi Arabistan’da 10 – 25 Eylül tarihleri arasında yapılmıştır. Her yıl bir dosya yerine 2023 yılında her ülke için iki dosya kabul edilmiştir. Türkiye olarak  Gordion’un yanında ‘’Anadolu’daki Ahşap Çatılı ve Direkli Camiler’’ başlığı altında bekleyen beş camimiz de yine aynı toplantıda görüşülmüştür.

Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da 10-25 Eylül tarihleri arasında düzenlenen Dünya Miras Komitesi’nin Genişletilmiş 45. Oturumunda 18 Eylül 2023 günü Gordion’un Dünya Miras Listesine girmesine karar verilmiştir. Tüm bu çalışma ve gayretler sonunda Cumhuriyet’in 100. yılında Gordion Türkiye’nin 20nci, Başkent Ankara’mızın ilk dünya mirası olarak ilan edilmiştir.

UNESCO Dünya Miras Listesi’ne girmenin Ankara/Polatlı için en büyük avantajı, üstün evrensel değeri tescil edilen Gordion’u  tüm dünya tarafından tanınacak ve ortak dünya mirası kabul edilecek olması, “Dünya Markası” niteliğini taşımasının sunduğu avantajla beraber bölgenin “kültür turizmi” potansiyelinin artacak olmasıdır. Ankara ve Polatlı için son derece önemli olan UNESCO Dünya Miras Listesi’ne kabul edilme sürecinde Danışma Kurulu ile Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu üyeleri ve destek veren kurumlar ile birlikte yoğun bir çalışma süreci yaşanarak başarılı sonuca ulaşılmıştır.

Bir  varlığın  dünya  miras  listesine  alınması;

• Uluslararası düzeyde tanınmasını,
• Uluslararası prestij kazanmasını,
• Alana  gelen  ziyaretçi  sayısının  artmasını,
• Dünya  Miras  Sözleşmesi,  miras  ve  koruma konularında toplumsal bilincin artmasını,
• Finansal, teknik ve bilimsel katkıların artmasını,
• Alanın  korunmasında  ulusal  ve  uluslararası  düzeyde  işbirliğinin artmasını, Koruma  fonlarına  daha  kolay  erişim,
• Alanın  korunmasında  uluslararası  kuruluşların  deneyim  ve  bilgilerinden faydalanma imkanı sağlamaktadır.

 Gordion Vakfı olarak bu önemli başarının gelecek nesillere aktarılması için katkı sağlayan paydaşlarımız ile birlikte dünya mirasımız Gordion’u hak ettiği yere taşımayı hedeflemekteyiz. Bunu da öncelikle Polatlı ve Ankara’nın ilgi ve desteği ile gerçekleştireceğimize inanmaktayız. Saygılarımızla..

Gordion Vakfı Yönetim Kurulu adına                                      Kadim KOÇ