Aşağıdaki kaynakları Vakfımızın eğitim komite üyesi Edebiyat Öğretmeni Aynur ÖZDEMİR, tarafından bir yıllık bir çalışma sonucunda oluşturulmuştur. Polatlı Halk Kütüphanesi, POTA ve Topçu ve Füze Okulu Öğretim başkanlığı kütüphaneleri başta olmak üzere birçok kütüphanelerdeki kaynaklar taranarak oluşturulmuştur. Son gönüllümüz olan, Polatlılı Diş Hekimi Hayri İNAN Bey’de bu çalışmaya katkı vermiştir. Vakıf olarak kendilerine teşekkür ederiz.
Kitabın Adı: Yol Ayrımı (Esir Şehir Üçlemesi)
Kitabın Yazarı: Kemal TAHİR
Kitabın Türü: Roman/Kurgu
Sayfa Sayısı: 491
2. Baskı, Ekim 2006, İstanbul, İthaki Yayınları
Esir Şehrin İnsanları-Esir Şehrin Mahpusu
Yol Ayrımı olarak birbirine bağlı 3 romandan oluşan bu üçlemenin sonunda 186-7.sayfalarda Sakarya Savaşı’na yer veriliyor. Adı geçen yer isimleri: Karapınar, İnceciler(İğciler)
Kitabın Adı: İlk Kurşundan Cumhuriyete Milli Mücadele
Kitabın Yazarı: Mevlüt YÜKSEL
Kitabın Türü: Araştırma/ İnceleme
Sayfa Sayısı: 406, 2018, Eftalya Kitap
Fotoğraf, harita, kroki, şema yok
Sakarya Savaşı 329- 333. Sayfalar arasında geçiyor. 4 sayfalık özetle Sakarya Savaşı süreci anlatılıyor.
Kitabın Adı: Anadolu İhtilalı
Kitabın Yazarı: Sabahattin SELEK
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 730, Beşinci Baskı, 1981
Örgün yayınlar
619-656 sayfaları Sakarya Savaşı’na ayrılmıştır. (Kitapta harita, kroki, fotoğraf yok)
Kitabın Adı: İstiklal Harbinde Mücahit Kadınlarımız
Kitabın Yazarı: Fevziye Abdullah TANSEL
Kitabın Türü: Araştırma/ İnceleme,
Sayfa Sayısı: 90, 2.Baskı, 1991-Ankara
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
Atatürk Kültür Merkezi Yayını Sayı : 21
S.6- Nene Hatun fotoğrafı
S.8- Aziziye Tabyası Fotoğrafı
S.19- Kara Fatma kartpostalı
S.45- Saim Beyli Şehitliği fotoğrafı
S.47- Adile Hala, Hatice Hatun fotoğrafları
S.57- Cephane kolunda kadınlar fotoğrafları
S.58- Ayşe Çavuş’un fotoğrafı
S.60- Halime Çavuş’un fotoğrafı
S.62- Ulus Zafer Anıtı fotoğrafı
S.63-Ulus Zafer Anıtı Fotoğrafı (Bu fotoğraftaki omzunda mermi taşıyan kadın ve kağnı kolundaki kadınlardan İlbacı Kuru Kız olarak Veteriner Y.Ziya Ulusoy’un yazdığı Kağnı Kolu şiirinde(S.61) söyleniyor.)
S.64- İmalat-ı Harbiye fotoğrafları
S.66- Cephane taşıyan kadınların fotoğrafları
S.70- Cephane taşıyan çocuk fotoğrafı
S.71- Cephane taşıyan kadınların fotoğrafı
Kitabın sonunda Ahmet İhsan Matbaası tarafından Viyana’da bastırılan bir adet harita bulunmaktadır. Harita Osmanlıca yazılmıştır.(Milli Mücadele başında Anadolu’da Yunan ve İtilaf Ordularının işgal mıntıkalarını ve Türk Ordusunun vaziyeti)
Fevziye Hanım’ın kitabı Mustafa Tarakçı’nın Milli Mücadele ve Mücadeleci Kadınlar kitabına göre daha fazla bilgi ve belgeye dayalı ve daha düzgün bir dizgiye dayalı hazırlanmıştır. Okuyucu için daha faydalıdır. Ayrıca Kağnı kolundaki kadınların kahramanlığını dile getiren şiirlere (Hüseyin Suat Yalçın-Anadolu Hatıralarından-S.72/3)(Besim Atalay-Sakarya Harbi Nasıl Kazanıldı-S.68)(Veteriner Y.Ziya Ulusoy-Kağnı Kolu-S.61)’de yer verilmiştir.
10 Mart-16 Ekim 1920’deki Saimbeyli(Haçin) Kuşatmasında yaşananlar o bölgeden Yalpurzade Gafur Efendi’nin Hanımı Melek Hanım’ın derlediği bir destanda anlatılıyor. Kendisi de şehit düşen hanımın bohçasından, şehir kurtarıldıktan sonra çıkıyor. 18 dörtlükten oluşuyor.(S.44-45)
Ayrıca Faruk Nafiz Çamlıbel’in yazdığı Kara Fatma adlı şiir, 1877 Türk-Rus Harbi’nden bir ilhamla yazılmıştır(S.16-17)
Kitabın Adı: Milli Mücadele ve Mücadeleci Kadınlar
Kitabın Yazarı: Mustafa TARAKÇI
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme-Hatıra
Sayfa Sayısı: 219, 1.Baskı, Mart 2008(3 bin), Başlık Yayın Grubu
S.42- Sultanahmet Mitinginde Halide Edip Adıvar fotoğrafı
S.55- Aydınlı Ayşe Hanım fotoğrafı
S.72- Nene Hatun fotoğrafı
S.83- Sivas Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti fotoğrafı
S.96- Tayyar Rahmiye
S.106-107-109- Kağnı Kolları fotoğrafları
S.141- Kara Fatma Seher Hanım fotoğrafı
S.148- İmalat-ı Harbiye fotoğrafları
S.155- Gördesli Makbule Hanım fotoğrafı
Sakarya Savaşı’ndan söz edilen sayfalar
S.59-60- Aydınlı Ayşe Hanım, Sakarya Savaşı’nda da savaşır.
S.109- Kazım Özalp Sakarya Savaşı’nda cephane taşıyan kağnı kollarını anlatıyor.
S.110- Cevdet Kerim İncedayı, Sakarya Cephesine cephane taşıyan kadınları anlatıyor.
S.111-112- Mustafa Necati, Cephane taşıyan kadınları anlatıyor.(Yorganı cephaneye örten nine)
S.114- Albay Hulusi Atak, Cephane taşıyan kadınları anlatıyor.(Doğum yaptıktan sonra kağnının başına geçen Anadolu kadını)
S.123-4- Atatürk’ten bir anı
S.128-9- Halide Edip’ten bir anı
S.129-137- Sakarya Savaşı
S.153-5- Telgraf Hattı Kumandanı Hamit Ercan
S.174- İsmet Paşa’nın 13 Eylül günü emri
Emekli asker ve Yrd. Doç. unvanı ile öğretim görevlisi olan,(2008’de) kitabın yazarı Mustafa Tarakçı, çeşitli kaynaklardan derlediği bilge ve anıların toplandığı bir kitap hazırlamıştır. Amacı Milli Mücadele’ye hizmeti geçen, adı tarihte geçmiş ya da geçmemiş Türk Kadınlarını ve hizmetlerini anlatmaktır. Başarılı da olmuştur.
Kitabın 123-4. Sayfalarında anlatılan bir anıyı buraya alıyorum.(Niyazi Ahmet Benoğlu anlatmış)
Atatürk, Mersin’e yaptığı seyahatlerinden birinde şehirde gördüğü büyük binaları işaret ederek sormuş:
-Bu köşk kimin?
-Kirkor’un
-Şu koca bina?
-Yorgo’nun
-Ya şu?
-Salomon’un
Atatürk biraz sinirlenerek sormuş:
-Onlar bu binaları yaparken siz nerede idiniz?
Toplananlar arasında bir köylünün sesi duyulmuş:
-Biz mi nerede idik? Biz Yemen’de, Tuna Boylarında, Balkanlar’da, Arnavut Dağlarında, Kafkaslarda, Çanakkale’de, Sakarya’da savaşıyorduk Paşam!
Atatürk bu anısını naklederken:
-Hayatımda cevap veremediğim tek insan, bu aksakallı ihtiyar olmuştur, dermiş.
Kitabın Adı: Şu Çılgın Türkler
Kitabın Yazarı: Turgut ÖZAKMAN
Kitabın Türü: Roman/Belgesel Roman
Sayfa Sayısı: 748, 328.Basım, Eylül 2006, Bilgi Yayınevi
207-487. Sayfalar Sakarya Savaşına ayrılmış.
Kitabın önsözünde de belirtildiği gibi yazar, Türk İstiklal Savaşı ile ilgili 1948’den itibaren topladığı bilgi, belge, fotoğraf, kroki, harita ve her türlü dokümanı roman kurgusu içinde anlatmıştır. 20 yıl önce en çok okunan kitaptı. Üst üste baskılar yapar yine de okuyucuya yetişmezdi. Herkesin elinde olan, okunan, tartışılan yazarının da her yere konuşmaya davet edildiği bir dönemdi.
Kitabın Adı: İngiliz Belgeleriyle Sakarya’dan İzmir’e 1921- 1923
Kitabın yazarı: Bilal N. ŞİMŞİR
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 543, 3.Basım, Kasım 2016, Bilgi Yayınevi
S.125- Türk ve Yunan Kuvvetleri(6 Temmuz 1921)(İngiliz Genel Kurmay Raporu)
S.493-506 sayfaları: Yayınlanmamış İngiliz arşiv kaynakları dizgisi var
S.525-540 fotoğraflar
S.115-182 sayfalar arasında Sakarya Savaşı bölümü
Kitap Milli Mücadelemizin dış basında, savaşın gölge tarafı olan İngiliz hükümet ve askeri kaynaklarında nasıl karşılandığı, yorumlandığını belgelerin numaralarıyla birlikte veriyor. Son derece de akıcı bir dille yazıldığı için kolayca okunabiliyor.
S.177-179“ İngiltere Kurmay Başkanlığı, Sakarya Savaşı sonunda hazırladığı raporunda “Türkler Sakarya’da savaşı kabul ettiler ve parlak bir zafer kazandılar.”der. Bu raporda Yunan yenilgisinin nedenleri araştırılır ve 8 nokta ileri sürülür. Aynı merkez Türk ordusunun ve kumandanlarının durumunu da 6 madde de özetler. İlginçtir. Son cümle şudur:” Mustafa Kemal böyle bir askeri durumdadır ki, barış müzakerelerinin yeniden başlaması halinde siyasi isteklerini yumuşatılmasına hiçbir neden yoktur.”
Kitabın sonunda Sakarya’dan çekilirken çamura saplanmış Yunan kamyonu ve askerlerinin fotoğrafları var.
Ayrıca daha çok Büyük Taarruz sonu, Türk zaferi üzerine çeşitli fotoğraflar sıralanmış.(Türk komutanlar, İngiliz, İtalyan, Rumların gemilere doluşması).
Kitabın ortasında da çeşitli harita türlerine yer verilmiştir.
S.326-334,Punch dergisinin 22 Mart,5 Nisan, 9 Ağustos, 6 Eylül, 13 Eylül, 20 Eylül,27 Eylül, 4 Kasım 1922 tarihli sayıları Türk Zaferi’nin Avrupa’da nasıl karşılandığını yansıtıyor.
Kitabın Adı: Sakarya Destanı
Kitabın Yazarı: Kerem ÖZAKMAN
Kitabın Türü: Şiir
Sayfa Sayısı: 100, 1.Baskı, Mart 2020, Bilgi Yayınevi
Kitapta çeşitli yurt görüntülerinin yanında tablolarında fotoğrafları vardır.
1.Dünya Savaşı’ndan başlayarak Sakarya’nın denize dökülüşüne dek çeşitli konular şiir olarak işlenmiştir.
35.Sayfada Sakarya Savaşı konulu bir şiir vardır.
1“Kırk yedinci tabur dediğin,
Bin sekiz yüz elli piyade,
Birkaç içi geçmiş at,
Ve taburun elindeki mühimmat,
Bin iki yüz dört tüfek, üç top,
Ve balta ve kazma ve keserdir.
Ve düşündüğünde,
O mübarek yirmi bir günü,
Sakarya bir nehir değil,
Tarihi bir eserdir.”
Kitabın Adı: Kurtuluş Savaşı Kadınları
Kitabın Yazarı: Zeki SARIHAN
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 399, 5.Baskı, Mayıs 2010, Ulusal Eğitim Derneği Yayınları 17
Kitapta kadınların, dönemin bazı gazetelerinin fotoğrafları var. Harita, şema, kroki yok.
2.Meşrutiyeti takiben aydınlığa çıkan Türk kadınlarının bütün Milli Mücadele boyunca gösterdiği çaba ve yardımları anlatılıyor.
S.219- sayfadan itibaren cephane kolları
S.279- sayfada Halide Onbaşı
S.312-sayfada Gül Hanım
S.320-sayfada Nezahat Onbaşı
S.330-sayfada TBMM’de :” Sakarya Zaferi köylü kadınların eseridir.”
2006 Yunus Nadi Sosyal Bilimler Ödülü olan kitapta Milli Mücadele döneminde yazılmış kadınların kahramanlıklarının anlatıldığı şiirlere ve anılara da yer verilmiştir.
Kitabın Adı: Onlar Bizim İçin Öldüler Bu Vatan Böyle Kurtuldu
Kitabın Yazarı: Erol MÜTERCİMLER
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:681, 12.Basım, Eylül 2006, Alfa Yayınları
S.351’de bir harita var. Kütahya-Eskişehir Muharebelerinin Sakarya’ya çekilişi(8-25 Temmuz 1921)
S.374’te de 15 Eylül 1921’deki durumunu gösteren bir harita var.
S.360’ta da bir kroki yer alıyor.
Sakarya Savaşı 356-374 sayfaları arasında anlatılıyor.
1.Sakarya Savaşı’nın başından sonuna özeti sunuluyor. Arada “Cılız Tavuk” gibi anılar, Halide Hanım’ın, Yusuf Akçura’nın anlattıklarından örnekler serpiştirilmiştir. Son sayfalarda da cephane kolundaki kadınların fedakârlık ve kahramanlıklarına yer verilerek onlara bir saygı duruşunda bulunulmuştur.(ve bütün gönüllü Türk kadınlarının)
Kitabın Adı: Kurtuluş Savaşı’nın Mali Kaynakları
Kitabın Yazarı: Alptekin MÜDERRİSOĞLU
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 573, Basım numarası yok, Yayın no: 1974-162, Yılı: 1974, Maliye Bakanlığı Ellinci Yıl Yayınları
Sakarya Savaşı ile ilgili bilgiler 375-428.sayfalar arasında verilmiştir.
Kitap ağırlıklı olarak Milli Mücadele’nin mali kısmına yer vermekle birlikte anılara da yer açarak okuyucunun ilgisini daha da arttıracak bir anlatıma sahip.
MİLLİ MÜCADELE ALBÜMÜ
Kitabın Türü: Fotoğraf Albümü
Sayfa Sayısı: 360, Baskı sayısı yok, 2016, Genelkurmay Personel Başkanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Devire Başkanlığı Yayını
S.123-Alagöz ve Karapınar Karargâh Evleri
S.131- Kara Fatma
S.134- İmalat-ı Harbiye
S.135- İmalat-ı Harbiye
S.136- İmalat-ı Harbiye
S.137- Sakarya Savaşı’nda Yunanlılardan ele geçirilen silahlar
S.138- Cephane taşıyan kağnı kolu
S.139-140- İnebolulu kayıkçılar ve cephane taşıyan gemiler( 43 adet fotoğraf)
S.143- Cephane taşıyan Türk kadınları ve Türk havacıları
S.152-Sakarya Savaşı’nda Yunanlıları yıldıran İsmet Tayyaresi
S.162-3- Atatürk’ün 20 Eylül 1921’ de Orduya beyanı
Kitabın Adı: Milli Mücadele
Kitabın Yazarı: Org.Kazım ÖZALP
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 268, 4.Baskı (1.Baskı: 1971,2.Baskı:1985,3.Baskı:1988), 1998, Türk Tarih Kurumu Basımevi-Ankara
S.219-21-(Rusların silah yardımı, cephane Fransa’dan Cemal ve Sıtkı Beylerin satın aldıkları harp araç-gereçleri listesi)
Kitabın sonunda da Kazım Özalp’in çeşitli dönem fotoğrafları ile Milli Mücadele’de görev almış başta Atatürk olmak üzere komutanların fotoğrafları, çeşitli beratların fotoğrafları var.
Kazım Özalp’in ağzından bütün Milli Mücadele safhalarını, hatıralarıyla birlikte okuma imkânı mevcuttur. 206-7. Sayfalarda Dua tepe Taarruzu ve tepenin ele geçirilmesi çok güzel anlatılıyor.
MÜDERRİSOĞLU, Alptekin
Kitabın Adı: Sakarya(2.Cilt)
Kitabın Türü: Hatırat/İnceleme/Araştırma
Sayfa Sayısı: 398, 1.Basım, Ocak 2007, Denizbank-Deniz Kültür Yayınları No:16
S.39- Atatürk’ün kalpaklı fotoğrafı
S.93- İmalat-ı Harbiye fotoğrafları
S.96- Türk havacıları ve uçağı fotoğrafı
S.117- Cephede asker fotoğrafı
S.117- Sakarya Savaşı haritası
S.181- Trenle sevkiyat fotoğrafı
S.199- İsmet İnönü’nün resmi üniformalı fotoğrafı
S.291- Atatürk’ün Zafer tepe’ de dürbünlü fotoğrafı
S.329- Milli Mücadele ‘de subayların toplu fotoğrafı
S.365-Yazarın babası İhsan Müderrisoğlu’nun yaralandıktan sonra hastanedeki fotoğrafı
1.Bütün kitap 2 Ağustos’tan 19 Eylül’e kadar Sakarya Savaşı’nın bütün ayrıntılarını hatırat, bilgi, belgelerden yola çıkarak anlatıyor.
2.Sakarya Savaşı ile ilgili her şeyin bulunabileceği bir kitap ve zaman zaman hatırata, belki kurguya da yer verildiği için sürükleyicidir.
TOPÇU, Semra
Kitabın Adı: Mareşal Fevzi Çakmak
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 280, 1.Basım(olmalı, belirtilmemiş), 2017, Halk Kitabevi
Harita, fotoğraf yok.
Sakarya Savaşı 215-217. Sayfalarda anlatılmış.(Fevzi Paşa’nın günlükleri)
Fevzi Paşa, günlüğünün, 26 Temmuz 1921 Salı gününden 1 Ekim 1921 Cumartesi gününe kadar olan bölümünde Sakarya Savaşı öncesi, sırası üzerine gözlemlerini yazıyor.(13 Eylül 1921 Salı günü)
Kitabın Adı: Milli Mücadele Kahramanı Refet Bele
Kitabın Yazarı: Rıza SÜREYYA
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:208, 1.Basım(olmalı, belirtilmemiş), 2017, Halk Kitabevi
Harita, fotoğraf yok
1.114-116-119.sayfalar arası Sakarya Savaşı( Sakarya Savaşı’ndan çok bahsedilmiyor aslında)
2.Kitapta daha çok Atatürk’ü uğraştıran bir Refet Bele’den bahsediliyor. Sakarya Savaşı sırasında Milli Savunma Bakanı olan Refet Bele’nin asıl hizmeti burada görülür. Ordunun İhtiyaçlarını büyük ölçüde temin edilebilir. Ancak Milli Mücadele boyunca sergilediği kimi zaman başına buyruk kimi zaman Atatürk’e karşı gelen halleri kitapta ayrıntılı olarak işlenmiştir. Kitabın arkasına bunları işaretlerim. Bir tanesini buraya alıyorum:
S.161-“Atatürk: Siz bana isyan ettiniz.
R.Bele: İsyan etmedik. Birini kıskandık”(İnönü’yü kastediyor)
SAKARYA, Musa Kazım
Kitabın Adı: Bir Sakarya Savaşı Gazisinin Hatıraları
Kitabın Türü: Hatırat( Yayına hazırlayan: Tuğba Aydeniz)
Sayfa Sayısı: 368, 1.Basım, Aralık 2021-İstanbul, Timaş Yayınları-Tarih Kitaplığı-Hatırat/51
Kitapta yer alan fotoğraf ve haritalar:
S.69-Sivas Öğretmen okulunun fotoğrafı.(1914)
S.72- Yazarın gençlik günlerinden sivil kıyafetli fotoğrafı
S.127- Hünkâr İskelesi- Beykoz Keçe hane Fabrikası(1910-1915)
S.131/2- Yazarın İstanbul İstihkâm Zabıt Namzetleri Mektebi Şahadetnamesi sureti ve bugünkü harflerle örneği
S.204-Sivas-Malatya menzil yerleri haritası
S.258- Sakarya Savaşı’nda 13 Eylül günü Kartal tepe civarında Bölüğüyle birlikte durumlarını gösteren kroki
248-265.sayfalar Sakarya Savaşı’ndaki yaşadıkları, gördükleri, görevleri ve yaralanışını anlatıyor.
Musa Kazım Sakarya 79 yaşındayken anılarını yazmaya karar veriyor. Doğumundan itibaren kendisi, ailesi, çevresi ile ilgili anılarını yazmış. 248.sayfadan itibaren Sakarya Savaşı’ndaki askeri görevini anlatıyor. Daha çok ihtiyat görevinde bulunmuşlar.13 Eylül günü Kartal tepedeki düşmanla temas halindeyken de dört yerinden yaralanır o andan sonra onun için askerlik biter. Aldığı yaralardan özellikle koltuk altından aldığı yaradan dolayı ameliyat edilir. Elindeki yaradan dolayı hareket tutukluluğunu gidermek için uzun süre fizik tedavi görür. Bu arada ordu İzmir’de düşmanı memleketten kovmuştur. Bu haberi hastane de alan yazar büyük bir sevinçle bir yandan biraz da buruklukla karşılar.
SONYEL, Salahı R.
Kitabın Adı: Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 347, 2.Baskı (1.Baskı 1995), Ankara-2013, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları (TTK Yayını)
Sakarya Savaşı ile ilgili olarak dizin bölümünde 147-198-204-220-233-246
Sakarya Savaşı ile ilgili 147-204-209-210.sayfalar işaretlenmiş.
Kitabın adında da anlaşılacağı gibi istihbarat raporlarından elde dilebilen bilgiler doğrultusunda Kurtuluş Savaşı’nın tablosu çizilmiş. Bilal Şimşir’in İngiliz Kitabı da bu konuda kaleme alınmış. Daha da geniş kapsamlı bir kitaptır.
Kitabın Adı: Yaban
Kitabın Yazarı: Yakup Kadri KARAOSMANOĞLU
Kitabın Türü: Roman/Kurgu
Sayfa Sayısı: 198, 1.Basım 1932-Muallim Ahmet Halit Kütüphanesi, 9.Baskı 1942-1970 Remzi Kitabevi, 81.Baskı, 2018-İstanbul, İletişim Yayınları
125.sayfadan itibaren başlayıp kitabın son sayfasına kadar Sakarya’nın doğusuna geçen Türk ordusu, Yunan işgali, Sakarya Savaşı anlatılıyor.
Aynı yazarın Sodom ve Gomore romanının da 167. Sayfasında da Sakarya Savaşı bir cümlede geçiyor.
ADIVAR, Halide Edip
Kitabın Adı: Ateşten Gömlek
Kitabın Türü: Roman/Kurgu
Sayfa Sayısı: 207, 1.Basım 1923 Teşebbüs Matbaası, Can Yayınlarında 7.Baskı, Günümüz Türkçesiyle 2017,1.Basım, Can Yayınları
Sakarya Savaşı 144-198.sayfalarda yer alıyor. Zaten bölümün adı “Sakarya Günleri”.Alagöz Başkumandanlık Karargâhı.
S.154-Tırnaksız(Sakarya Köyü)
S.165-Mallı(Malı köy)
S.175-182-Haymana(Sakarya Savaşı Günleri)
S.183-193- Karadağ(Karatepe, Sivritepe)
S.198-Basriköy
Kitapta adı geçen yerleşim yerleri, kurgu kahramanların yanında Türk İstiklal Harbinin komuta kademesi de kitapta kahramanlar arasında yer bulmuştur.
KOÇ, Kadim
Kitabın Adı: Ankara’nın Kördüğümü Sakarya, Mustafa Kemal Paşa’nın Dehası
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:342, 1.Basım, Ağustos 2021, Bilgi Yayınevi
Kitabın sonuna harita, kroki, fotoğraflar eklenmiştir.
Sakarya Savaşı’nın başından sonuna kadar ki bütün süreci her iki tarafın komutanlarının anılarından alıntılarla, yerli ve yabancı basındaki haberlerle anlatılıyor.
HACIFETTAHOĞLU, İsmail
Kitabın Adı: Sakarya Şehidi Binbaşı Hüseyin Avni Bey –Tirebolulu Alparslan
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:176, 2.Baskı, Ankara 2003, Atlas Yayınları
S.43- Hüseyin Avni, Topal Osman’ın birlikte fotoğrafı
S.60-1921 Ağustos sonu Sakarya Cephesi krokisi
S.70-77- Hüseyin Avni Bey’in Şehitliği haberinin 22 Eylül 1922 tarihli Giresun gazetesinin ön sayfasından verilişinin fotoğrafı
54-62.sayfalar Sakarya Savaşı
Yazarın ifadesine göre 10 yıllık bir araştırma sonucu ortaya çıkan bu kitap; hem asker hem Türk milliyetçisi Türkçe aşığı bir yazar olan, bir kitap hazırlayan Hüseyin Avni Bey’i ve kahramanlığını anlatmak amacıyla kaleme alınmıştır.
28 Ağustos 1921’de Gök göz mevkiinde (Haymana) bir şarapnel ile ağır yaralanan ve 30 Ağustos 1921 Salı günü vefat eden Hüseyin Avni Bey, aynı cephede daha önce de birkaç kere yaralanmış hatta savaş bittikten sonra memlekete dönen askerlerin anlatımına göre ”bir yerden aldığı bir avuç toprağı yarasına bastırırken bir yandan düşmana ateş etmeye devam etmektedir.”Kendisinin vefatı ile kumandanı olduğu 42.Alay bir yedek teğmenin eline bırakılmıştır. Kendisinin vefatı ile de 72 yaşındaki annesi ile 26 yaşındaki karısı hiçbir gelirleri olmadığı halde arkada kalmışlardır.
Kitapta ilginç dipnotlar vardır. Bunlardan biri 27.sayfada:”Hüseyin Avni Bey’in Kafkas Cephesi’nde Komutanı olan Selahattin(Köseoğlu) Kurtuluş Savaşı’nın zaferiyle sonuçlanmasında hizmet eden bir askerdir.1.TBMM’de milletvekilidir. Zaferden sonra askerlik görevi verilmez. Geçimini elektrik şirketinde memurluk, İETT’de puantörlük gibi işlerde çalışarak temin eder. 1949’da vefat eder.”
Sayfa 47 ve 61’ de; 1884-1954 arasında yaşayan Giresun/Bulancaklı Hacı Hafız Mustafa Zeki Efendi’nin Alay Müftüsü olarak Kurtuluş Savaşı’nın bütün safhalarında hizmet etmiş bir kişi olmanın yanında yaşadığı olayları günü gününe bir cep defterine kaydetmiş olduğu bilgisi veriliyor. Henüz yayınlanmayan bu notlarda da Sakarya Savaşı ile ilgili bilgiler olduğu muhakkaktır.
Giresun 1973 İl Yıllığı hem bu konuyu hem Hüseyin Avni Bey’in şehit oluşunu şöyle aktarmış:”Nitekim Sakarya Muharebeleri esnasında,28 Ağustos günü düşmanın en fazla yüklendiği Mangal Dağı kesiminde,4.Fıkra emrindeki 42.Giresun Alayı ile birlikte Mustafa Zeki Efendi de çarpışmış, yayınlanmayan hatıralarında dehşetini tarih yazmamıştır, diye kaydettiği savaş sahnelerine şahit olmuştur. 42.Alay’ın cesur komutanı Hüseyin Avni Alpaslan o gün şehit olmuş, bütün bir alay o gün erimiştir.”
GEREDE, Hüsrev
Kitabın Adı: Hüsrev Gerede’nin Anıları(Kurtuluş Savaşı, Atatürk ve Devrimler)
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 296, 5.Basım, Eylül 2019, Literatür Yayınları
Kitabın ortasında Hüsrev Gerede’nin günlüğünün Osmanlıca yazılı birkaç sayfasının fotoğraflarıyla kendisinin çeşitli dönemlerinden fotoğrafları verilmiştir.
Günlüğünün 5 Ağustos- 23 Ağustos 1921 günlerinde Sakarya Savaşı’ndan söz ediliyor.(S.220-223)
Sakarya Savaşı’nın gün gün Meclis’te milletvekillerine anlatılması, Ankara tren istasyonuna bir Yunan uçağının etkisiz bir bomba atmasının yarattığı panik, savaşın Türk zaferiyle sonuçlanması üzere İstanbul’da bekleyen Fransız temsilci Franklin Bouillon’un Ankara’ya gelişi, ikili görüşmelerin kesilmesi tehlikenin yaşandığı günlerde akşam istasyonda bir briç partisi düzenlendiği, brice dördüncü oyuncu bulamayınca Meclis yanındaki lokantayı işleten Avunduklu Kemal’in oyuncu olarak götürüldüğü çok dalgın olan hoşsohbet Bouillon’un oyun sonunda”Yarın yeniden buluşacağız, değil mi?” diye soran Fethi Bey’e “ Evet, yarın şu saatte görüşmeye başlarız.” Demesiyle herkesin rahatladığı ve 20 Ekim 1921’de sözleşmenin imzalandığı,15 Kasım 1921’de Rauf Bey’in Malta’dan geldiği iki gün sonra Bayındırlık Bakanı olduğu gibi daha çok Ankara kulisleri bilgileri var.
KÖPRÜLÜ, Ali Kadri
Kitabın Adı: Anadolu’da Hayat ve Hatıratım-Anadolu’da İstiklal Mücadelesi-
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 156, 2011-Ankara, Basım no’su yok, Türk Tarih Kurum Yayınları
Harita, kroki, fotoğraf yok.
Bir asker olan Ali Kadri Köprülünün günlüğünün başladığı 14 Haziran 1921’den Ocak 1922’ye kadarki hayatını anlattığı eserdir.
Sakarya Savaşı’na ait hatıratlar 82-108.sayfalar arasında yer alıyor.
20 Ağustos 1921’de Tarla Bayırı’ndan Sakarya Melhamesine doğru birliğiyle ilerliyor.
İnler, Katrancı, Hacımusaoğlu, Kürt Tacirler, Gedik, Canbaklı, Sarıçal, Tırnaksız, Sivri, Beylik Köprü, Beş Tepeler, Karatepe, Türk Çalış(Büyük Çalış),Çifte Sivri Tepe, Kadıköy, Çal Dağı hatıratta geçen isimler.
Son olarak “Kaçan düşmanın yakıp yıktığı köy” diye andığı Sivri Köyü ile Sakarya Savaşı bölümü bitiyor.
KOÇAL, Yakup Bilgin
Kitabın Adı: Son Müfreze
Kitabın Türü: Roman/Kurgu
Sayfa Sayısı:300, 1.Baskı, İstanbul, Eylül 2018
Kuvay-I Milliye Burhaniye Müfreze Kumandanı Milis Teğmen Rasim Koçal’ın torunu olarak dedesinin anısına ithafen romanı kaleme alan yazar, 1920 Mart’ında Burhaniye-Yalova’da başlattığı romanın Eylül 1930’da tamamlıyor. Bölüm başlarına ad ve o bölümle ilgili tarih koyuyor. Yükselen rütbeler başlıklı 249.sayfadaki bölümünde de 14 Eylül 1921 tarihi var.
“İki gün önce Yunan, Sakarya’da durdurulmuş ve nehrin diğer tarafına atılmıştı.”cümleleri Sakarya Savaşı’na ait olan tek bölümü oluşturuyor.
KERMAN, Zeynep
Kitabın Adı: Belçika Temsilciliği Vesikalarına Göre Milli Mücadele
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 54
1.Baskı, Haziran 1982, Dergah Yayınları Tarih Dizisi
5 Ağustos 1919’dan 4 Ağustos 1923’e dek yazılan elçilik raporlarını inceleniyor.
30 Eylül 1921’de Belçika’nın Atina Maslahatgüzarı De Neeff, Dışişleri Bakanı Henri Jaspas’a raporunda der:”Yunan birlikleri geri çekilirken memleketi öyle bir tahrip ettiler ki, taş taş üstünde bırakmadılar.” Kitapta başlangıçta Türkleri aşağılayıcı bir ifade kullanılır, Atatürk küçümsenirken sonunda saygı sözcükleri kullanılır hale gelen raporlar kaleme alınır.
JAESCHKE, Gotthard
Kitabın Adı: Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi 2
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:55, 2.Basım, 1989-Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi
Harita, fotoğraf yok.
1922 Ekim’inden 1923 Aralık sonuna kadar gün gün basını izleyen araştırmanın 1.cildi Sakarya Savaşı’nın basındaki yansımasını sunuyor.
JOWETT, Philip S.
Kitabın Adı: Kurtuluş Savaşı’nda Ordular 1919-1922
Kitabın türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:55, 1.Baskı, Ocak-2018, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Kitapta baştan sonra fotoğraflar eşliğinde Milli Mücadele’nin hem özeti veriliyor hem de dönemin sivil, askeri görünümlerini sergileniyor. Yer yer illüstrasyonlara da yer verilmiştir. Sadece Türk ordusu değil Yunan ordusuna da yer verildiği için daha geniş bir bakış açısı sunulmuştur.
Yabancı bir bakış açısıyla yazıldığı için bizim kaynaklarımızda göremeyeceğimiz ama yararlı ve sürükleyici anlatımlı bir kitap olmuştur.
ÇALIŞLAR,Org İzzettin
Kitabın Adı: İstiklal Savaşı Hatıraları-Sakarya Meydan Muharebesi’nde 1. Grup
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 73, (Basım sayısı yok 1.Basım olmalı) ,2006-Ankara, Ankara Genelkurmay Basımevi
Kitabın ekler bölümde 9 Temmuz 1921’den başlayarak
21 Temmuz 1921’de Harp Krokisi
24-25 Temmuz 1921’de Harp Krokisi
26 Temmuz 1921’ de Harp Krokisi
27-28-29 Temmuz 1921 Harp Krokisi
30 Ağustos-10Eylül Harp Krokisi
Kitap, aslında İzzettin Çalışların İstiklal Harbi’nde Batı Cephesi konusunda bütün ayrıntılarıyla hatıralarını anlattığı kitabının küçük özeti durumunda.
ÇALIŞLAR,Org İzzettin (Topçu Okulu Kütüphanesi)
Kitabın Adı: Org. İzzettin Çalışların Anılarıyla Gün Gün, Saat Saat İstiklal Harbinde Batı Cephesi
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 474, 1.Baskı, Ocak-2009, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
219-305.sayfalar Sakarya Savaşı’nı anlatıyor.
S.220-Fotoğraf
S221-Fotoğraf
Ayrıca sürekli olarak krokilerden söz ediyor ama hiçbirine kitapta yer verilmemiştir. Bu kroki ve haritalar Sakarya Meydan Muharebesi’nde 1.Grup adlı sadece bu tarihi savaşın anlatıldığı yine İş Bankası Yayını olan özet kitapta mevcuttur.
1.İzzettin Çalışlar, kitabın adında da belirtildiği gibi, gün gün saat saat aktardığı savaş anılarında bir komutan sahip olması gereken niteliklerden, savaşta olabilecek durumlara karışı tutulması gereken tutumlarından, komutanlardan İsmet Paşa hakkındaki övücü sözlerden, askerlerimizin kahramanca savaşmasından,(Deli)Halit Bey gibi bazı komutanların savaş esnasında kendileri için müşkül yaratan tutumlarından, cephane azlığı, silah yetersizliğinden ve elbette çok iyi bir plan hazırlanmış olmasına rağmen(köprülerin yakılmış olması, cephanenin azlığı, kayıpların çok olması(özellikle subay kayıplarının),askerimizin çok yorgun olması gibi)pek çok çeşitli sebeplerden arzu edilen netice alınamayınca Atatürk’ün Polatlı istasyonundaki Karargâhında kendisini ziyaret eden İzzettin Çalışlara siteminden de söz ediyor:
“İzzettin Bey Sakarya düşman cesetleriyle doldu, sular duruldu, değil mi?”
Kendi yorumu: “Düşman ordusu, Sakarya’nın Batısına geçmemeli, Sakarya’da boğulmalıydı. Biz kumandanlar böyle bir sonuç aldığımız için üzgündük.”
FERTAN, Hasan Remzi
Kitabın Adı: Hayatından Parçalar-Çocuklarıma
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 189
Kitap olarak basılıp basılmadığını bilmiyoruz. Turkish Studies 9/4 Spring 2104-429/444 içinde Çanakkale Onsekiz Mart Üni. Fen Fak. Tarih Bölümümü Yrd. Doç.Dr. Lokman Erdemir’in hazırladığı bir çalışmada epeyce ayrıntı verilerek anlatılıyor.
Çalışmada hatıratı kaleme alan Hasan Remzi Fertan’ın üniformalı bir fotoğrafı, askerlik durumunu gösterir bir belgenin ve hatıratının 2 sayfasının fotoğrafları vardır.
Harp Okulun’dan Çanakkale Cephesine yetiştirilmek üzere acele mezun edilenlerden olan Hasan Remzi Fertan; Çanakkale, Kafkasya, Filistin Cephelerinde görevlendirilmiş, esir düşmüş, esaretten geldikten sonra Anadolu’ya Milli Mücadele’ye katılmak üzere geçmiş,1.İnönü,2.İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz Savaşlarına katılmış,hatıratında bu savaşlarla ilgili kendi yaşadıklarından,gözlemlerinden başka kaynaklardan da doğrulanan bilgileri sunmuş
Hatıratın diğerlerinden ayrılan farkı daha önce okumadığımız bilgilere yer verilmesi, dolayısıyla ilginç geliyor.
GOLOĞLU, Mahmut
Kitabın Adı: Milli Mücadele tarihi-4 1921-1922 Cumhuriyet Tarihi
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 513, 1.Baskı, Ekim-2010, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Eserde fotoğraf, kroki, harita yok.
Kitapta 1921-1922 yıllarının olayları anlatılıyor. 185-198.sayfalar arası Sakarya Savaşı’na ayrılmıştır.
Kitapta sadece Sakarya Savaşı değil, pek çok konuyla ilgili bilgi veriliyor. Örneğin Sakarya Savaşı’nın en civcivli günlerinde Zonguldaklı maden işçilerinin zor durumda oldukları konusu gündeme gelir TBMM’de. Ve kömür tozlarının işçiler yararına satılması tasarısı yasalaşır. 10 Eylül 1921’de yasalaşınca maden işçileri Meclis’e telgraf çekerler. Milli hükümetin vatan savunmasıyla uğraşırken bile işçi haklarını korumakta gösterdiği” temiz yüreklilik ve şefkate” teşekkür ederler, Sakarya Zaferi’nin sevincinin yaşandığı Ankara’da, işçiler de 10 Eylül 1921’i kendileri için en büyük gün sayarlar.
ADIVAR, Halide Edip
Kitabın Adı: Dağa Çıkan Kurt
Kitabın Türü: Hikâye
Sayfa Sayısı:205, Basım numarası yok(Harita, fotoğraf yok), İstanbul-1970, Remzi Kitabevi
Kitap, Halide Edip’in Sakarya ve Büyük Taarruz ardından Tetkik-i Mezalim Komisyonu Başkanı olarak hazırlanan mezalim raporlarından kendisi için çıkarttığı notlardan ve/veya gözlemlerinden yola çıkarak yazdığı hikâyelerle savaş dışındaki konuları işlediği hikâyelerden oluşuyor.
Sakarya-Savaşanlar Anlatıyor kitabındaki Halide Edip bölümü ile ilgili olarak söylendiği gibi birçok köyde yaşananlar, anlatılanlar, tanıklıklar burada hikâye kurgusu içinde işlenmiştir.
Vurma Fatma, Fadime Nine, Aziz’in Karısı, Dua tepe, Kırmızı tepe, Şebben’in Kara Hüseyin’i, Himmet Çocuk, Fadime Nine ile Kerem Dede, Mekkâreci Mehmet, Emine’nin Şahadeti, Bayrağımızın Altında, Muhlis’in Ağabeysi, Beyazlı Kadın, Kalaba’nın Cadısı, Cin, Mustafa Onbaşı bu izlenimlerle yazılan savaş hikâyeleri.
Sakarya Savaşı ile ilgili olanlar: Duatepe, Kırmızı tepe, Fadime Nine ile Kerem Dede, Aziz’in Karısı, Şebben’in Kara Hüseyin’i, Mustafa Onbaşı hikâyeleri.
APAK, Rahmi
Kitabın Adı: Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 282, Basım numarası yok(Harita, fotoğraf yok.), 1988-Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi
Emekli Kurmay Albay Rahmi Apak’ın askeri okul öğrenciliği günlerinden başlayarak 1940’lı yıllara dek askeri yaşamından anılarını anlattığı eserin Sakarya Savaşı’na ilişkin sayfaları 240-256.sayfalar arasındadır.
Kitapta adı geçen belde isimleri: Beylik köprü-Şabanözü-İnler-Katrancı köyleri, Güzelce kale(Kanlı tepeler diye anıldığı yazıyor).
S.240-Atatürk’ün Sakarya Savaşı’nda verdiği Başkumandanlık emri(Hatt-ı Müdafaa yoktur) 2. Dünya Savaşı’nda Ruslar tarafından Hitler ordularına karşı kullanılmış.
S.242-Türk ordusu mevcudu Sakarya Savaşı başında 30 bin. Buna 20 gün içinde 10 bin asker daha eklenir.
S.244-“ İnler-Katrancıda 15 bin yaralı Yunan askeri var”
S.245-8- Kanlı tepeler(Güzelce kale) bir gece hücumu anlatımı.(Boğazından vurulan teğmen)
S.252- Yazar Rahmi Apak’a yaralanıyor.
S.252-253-254-Deli Halit Bey
S.256-Prens Andrea’nın savaş günlüğü
GÜNDÜZ, Asım
Kitabın Adı: Garp Cephesi Kurmay Başkanı Asım Gündüz Hatıralarım
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 240, Basım numarası yok(Harita, kroki, fotoğraf yok), Ekim-1973, Kerven Kitapçılık/Yayıncılık, Tarih ve Türk Romanları Serisi:5
49-138.sayfalar Sakarya Savaşı’na ilişkin hatıralardan oluşuyor.
ÇALIŞLAR, İzzettin
Kitabın Adı: Org. İzzettin Çalışların Not Defterinden On Yıllık Savaşın Günlüğü
Kitabın Yazarı: İzzettin ÇALIŞLAR-İsmet GÖRGÜLÜ
Kitabın Türü: Hatırat
Telif
Sayfa Sayısı: 544, 3.Basım, Nisan-2007, Güncel Yayıncılık(1.ve2.Basımı YKY)
(Birkaç fotoğraf mevcut. Harita, kroki yok.)
İzzettin Çalışların 3 Nisan 1921-10 Eylül 1921 arasındaki günlükleri bulunamadığı için 10-12 Eylül 1921 tarihli günlüklerine yer verilmiş. Bunlar da 496-499.sayfalarda bulunuyor. Sakarya Savaşı’na ilişkin başka bilgi bu kitapta yok.
Sakarya Savaşı sırasında çekilmiş bir fotoğraf da 498.sayfa da bulunuyor. Arazi de dürbünle gözetlemede bulunan askerler.
Son sayfa da o ünlü konuşmayı yazıyor:
“Sakarya Meydan Muharebesi sona erdi. Kargalıdan Basriköy’e giderken, Polatlı İstasyonunda Başkumandanlık Karargâhı’nı ziyaret ettim. Gazi Paşa neticeden tam memnun değildi. Bana ”İzzettin Bey, Sakarya düşman ecsadıyla doldu, sular durdu değil mi düşman Sakarya garbına(batısına)geçmemeli idi” dedi.”
11-12 Eylül 1921,adı geçen köy isimleri: Yamak, Şerefli Vadisi, Ilıca Vadisi, Kadıköy, Basriköy Duatepe, Babayakup, Kayabaşı, Abdülkerim, Arık, Erin, Karayavşan, Şeyh Ali, Karapınar, Kızılcakışla, Türk höyüğü, Taş pınar, Kargalı, Basriköy.
AYDOĞAN, Çağatay
Kitabın Adı: Kahraman Kadınlar
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:205, 1.Baskı, Aralık-2015, 3 Adam Yayınevi
Kahraman Kadınların fotoğrafları var
Milli Mücadele’de üzerine düşeni fazlasıyla yerine getiren kadınların kahramanlıklarına yer verilmiştir. Sakarya Savaşı’nda adı geçen kadınlar:
Fatma Seher Erden-Kara Fatma-S.9
Nezahet Onbaşı-Nezahet Baysel-S.47
Halide Edip Adıvar-S.66-S.75
Binbaşı Ayşe-S.88-89
DOĞAN, D.Mehmet
Kitabın Adı: Milli Mücadele’nin Zaman Akışı(Cihan Harbinden Cumhuriyet’e)
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı:172, 1.Baskı, Ankara-Aralık 2019, Yazar Yayınları
Kitapta kronolojik olarak 29 Ekim 1914’ten,29 Ekim 1923’e kadar olaylar, gelişmeler sıralanmıştır.
137.sayfada 5 Ağustos-14 Eylül 1921’in kronolojisi ile Sakarya Savaşı üzerine bilge veriliştir.
Kitapta basındaki haberler tarandığı için bazı bilgiler her kaynakta bulunmayabilir.
Örneğin Mareşal Foch’un Vossische Zeutung gazetesine beyanatı:”Yunanlılar taktik zafer kazandılar; fakat stratejik hiçbir zafer kazanamadılar. Bu durum kendileri için beklenmedik olaylara gebedir.”(10 Ağustos 1921)
BOZKURT, Mahmut Esat
Kitabın Adı: Türk İhtilalı’nda Vatan Müdafaası
Kitabın Yazarı: Mahmut Esat BOZKURT
Kitabın Türü: Makale
Sayfa Sayısı: 147, 1.Basım Haziran-2006, Kaynak Yayınları
İlk TBMM’de İzmir Mebusu,1922’DE İktisat Bakanı,1924’te Adalet Bakanı olan,1925’te Ankara Hukuk Mektebi’ni kuran yazarın 35 yıl boyunca çeşitli gazetelerde çıkan yazılarından bir derleme bu kitap.
Kitaba da adını veren Türk İhtilalı’nda Vatan Müdafaası başlıklı yazısı ilk olarak 1934’te İnkılâp Kürsüsü derslerinden tespit edilerek yayınlanmıştır. Bu yazının 45-49.sayfalarında Sakarya Savaşı’ndan bahsediliyor. Ankara Marşı’na yer verilen 47.sayfada bu marşın o günlerde milletin savaş destanı olduğunu söylüyor.
Marşın sözleri daha önce bildiklerimizden farklı;
“Türkiye’de harp olacak,
Tarihlere şan olacak,
Bu yerlerde düşman değil
Türk milleti han olacak pek şanlıyız!
İstikhama indirdiler
Kanlı gömlek giydirdiler
Malum olsun anneciğim
Bir oğlunu öldürdüler. Pek şanlıyız!
Ankara’da demiryolu
Düşman aldı sağı solu
Askerim çok, cephanem yok
Yetiş Kemal Paşa Kolu! Pek şanlıyız!
Kır atı nallatırım
Dağda taşta oynatırım
Bütün Yunan karşı gelirse
Tek nalına çiğnetirim. Pek şanlıyız!
CANTÜRK, Cevdet- Koç Kadim
Kitabın Adı: En Uzun Meydan Savaşı’nın Hikâyesi
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme/Söyleşi
Sayfa Sayası: 155, 1.Basım, Ankara Mayıs 2012, Günce Yayınları
Sakarya Savaşı, başından sonuna kadar soru cevap şeklinde söyleşi olarak anlatılıyor. Kitabın sonunda da yazarlardan biri olan Cevdet Cantürk’ün yazdığı Sakarya Marşı şiiri var.
ERDOĞAN, Selim
Kitabın Adı: Sakarya-Türk Bitti Demeden Bitmez
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Sayfa Sayısı: 356, 3.Baskı, Mayıs 2020-İstanbul, Kronik Yayınları
Kitabın sonunda 122 sayfalık ekte harita, kroki, fotoğraflardan oluşan bir ek verilmiştir.
323-332.sayfalardaki ekler bölümünde Türk komuta grubu, Yunan komuta grubu zayiat cetvelleri verilmiştir.
Sakarya Savaşı bütün ayrıntılarıyla ele alınmıştır.
DİNAMO, Hasan İzzettin
Kitabın Adı: Kutsal İsyan-5.Cilt (Milli Kurtuluş Savaşının Gerçek Hikâyesi)
Kitabın Türü: Roman
Kurgu/Belgesel Roman
Sayfa Sayısı: 609, İstanbul 2000, Tekin Yayınevi
429-472.sayfalar arası Sakarya Savaşı’na ayrılmış.
S.430-İnler(Atatürk’ün attan düşmesi)
S.435-Malıköy(Halide Edip istasyona gelir)
S.436-Binbaşı Nazım Bey’in şahadet haberi
S.437-Alagöz(Halide Edip, Başkumandan Atatürk, karargâh)
S.439-Mangal Dağı-Beş tepeler
S.440-Beş tepeler
S.442-Kazım(Özalp) Bey’in Zafer tepede ki karargâhı
S.443-Çal Dağı
S.452-Fahrettin Altay’ın Uzunbeyli’deki Yunan Karargâhına baskını
S.454-Canımana Köyü-Karaca ören-Güzelce kale
S.455-Mangal Dağı-Katrancı
S.457- Dua tepe’nin alınışı
S458-Zafer Tepe
S.461-Taş yarma( Atatürk’ün özel vagonunun durduğu yer. Karapınar Köyü)
S.463-Soğuca(Soğulcan) köyünde Fahrettin Altay
S.465-Uzunbeyli
S.467-Karacadağ savaşını izleyen Halide Edip
S.468- Karadağ(Karatepe) savaşı sonrası
S.468-Halide Edip, İsmet İnönü tarafından Yunan zulmünü incelemek üzere görevlendirilir.
S.469-Çekirdekler(Çekirdeksiz) köyü-Yunan zulmü Halide Hanım’ın Yunan zulmünü-incelemesine Yusuf Akçura, Yakup Kadri ve Albay Kenan da katılır.(Çekirdeksiz köyünde)
ATATÜRK, M.Kemal-GÜNDÜZ, Asım
İNÖNÜ, İsmet-ÖZALP, Kazım
Kitabın Adı: Sakarya-Savaşanlar Anlatıyor
Kitabın Yazarları: Mustafa Kemal ATATÜRK/
İsmet İNÖNÜ /Kazım ÖZALP/ Asım GÜNDÜZ
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 522, 2007-İstanbul, Örgün Yayınevi
Nurer Uğurlu, Sabahattin Selek, M.Kemal Atatürk, Damar Arık oğlu, İsmet İnönü, Kazım Özalp, Asım Gündüz, Fahrettin Altay, Halide Edip Adıvar, Fahri Belen, Miralay Mehmet Arif’in kaleminden Sakarya Savaşı ile ilgili anlatımlar mevcut. Sayfalar boyunca portre ya da savaş alanları fotoğraflarıyla anlatılanlar desteklenmiştir.
Halide Edip’in anılarından bir bölümde, babasının felç geçirdiği haberi üzerine yola çıkar, Antalya’ya gidecektir. Isparta’da Eğirdir(Halide Hanım Iğdır Gölü, der) bir köyde Şebben’i tanıdığını okuruz. Bu konuyu İsmet Paşa’ya anlatır, o da ilgilenir. Daha sonra Dağa Çıkan Kurt adlı hikâye kitabında Şebben’in Kara Hüseyin’i adıyla hikâyeleştirir.
Yunanlıların Sakarya’nın Batısına geçerken yaptıkları vahşete tanıklıklarını Kırmızı Tepe(Basri köy),Aziz’in karısı(Çekirdeksiz köyü),Fadime Nine(Oğlakçı) adlı hikâyelerinde işler. Kitabın diğerlerinden farklı bir özelliği de, özellikle Polatlı ve Haymana köylerinin isim ve savaştan nasıl etkilendiklerine yer verilmesi olarak söylenebilir. Köylerle ilgili bilgiye erişmek isteyenler için bir kaynak olabilir. Malıköy, Alagöz, Karapınar, Çekirdeksiz, Karadağ(Karatepe), Uzunbeyli, Beylikahırı, Soğulca,
Eğret, Sipsin.
Aynı şekilde köy, savaş alanları isimlerine Alptekin Müderrisoğlu’nun Sakarya adlı eserinde de rastlanıyor.
ATATÜRK, Mustafa, Kemal
Kitabın Adı: Nutuk
Kitabın Yazarı: Mustafa Kemal ATATÜRK
Kitabın Türü: Hatırat
Sayfa Sayısı: 424, İstanbul-2006, Gün Yayıncılık
Fotoğraf, harita ve kroki yok.
Büyük Nutuk adıyla da bilinen eserin 363-37.sayfaları Sakarya Savaşı’na ayrılmış
S.369:”…Ve şunu dedim:
Hattı-ı Müdafaa yoktur, Sath-ı Müdafaa vardır.”
Kitabın Adı: Türk İstiklal Harbi-2.Cilt
Kitabın Yazarı: Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi
Kitabın Türü: Resmi Yayın
Sayfa Sayısı: 501, Ankara-1973, Genelkurmay Basımevi
Telgraflar, haritalar, krokiler, her iki ordunun (Türk ve Yunan) resmi raporlarının da eklendiği Sakarya Savaşı’nın bütün safhalarının anlatıldığı resmi kaynaktır.
Sakarya Savaşı üzerine araştırma yapacak herkesin başvurması gereken ilk ve en doğru kaynak olduğunu belirtmek gerekir.
Kitabın Adı: Yüzüncü Yılında Sakarya Savaşı
Kitabın Yazarı: Hikmet ÖZDEMİR
Kitabın Künyesi: Cumhuriyet Kitapları
1.Baskı Ağustos 2021, Sayfa Sayısı: 279, Kitabın Türü: Araştırma/Belgesel/İnceleme
Kitabın kapağında bizzat Atatürk’ün çizdiği Sakarya Savaşı krokileri yer alıyor.
Kitapta, farklı sayfalarda Milli Mücadele albümünden alınan fotoğraflar ve Sakarya Savaşı krokileri var.
Kitap Bölümleri;
1)Sunuş/İşgal altında beka krizi ve liderlik
2)Ankara’da bir akşamüstü
3)Sakarya’dan önce
4)Sakarya’nın Doğusunda
5)Meclis Yetkisi İstiyor
6)Hatt-ı Müdafaa yoktur, Sath-ı Müdafaa vardır.
7)Vatandaş kanıyla ıslanmadıkça
8)Sakarya’dan sonra
9)Son söz/Ruşen Eşref Ünaydın. Gazasını tebrik ve ayrıca kitap sonunda kitabın hazırlanmasında yararlanılan kaynaklar(sayfa 267-275)mevcut.
“Ankara’da Bir Akşamüstü” adlı 28-34.sayfalarda; 1932 yılında Türkiye Cumhurbaşkanı Atatürk, Amerika Birleşik Devletleri Ankara Büyükelçisi General Charles Sherrill’le görüşmeleri sırasında, Sakarya Meydan Savaşı’nda uyguladığı özgün taktiği bu defa kendi çizdiği krokilerle açıklayacaktı, bu krokiler bizzat T.C. Riyaseti Kâtibi Umumiliği başlıklı kâğıtlara çizilmiş. (Kitabın kapağında ve 29. Sayfasında tıpkıbasımla yer alıyor.)
Amerika Birleşik Devletleri Ankara Büyükelçisi General Charles Sherrill daha sonra Atatürk’ün hayat hikâyesini anlatan bir kitap yazıyor. Bu kitap 1934 yılında New York’ta İngilizce Paris’te Fransızca olarak yayınlanıyor.
Kitabın Adı: 48.Alay Yüzyıllık Kahramanlık Destanı
Kitabın Yazarı: Murat Özden ULUÇ
Kitabın Künyesi: Nobel Akademik Yayınları
1.Baskı Haziran 2021
Sayfa Sayısı: 166
Kitabın Türü: Belgesel/Araştırma
Kitapta Sakarya Savaşı’nda 25 Ağustos 1921’de Polatlı Beş tepeler mevkinde kahramanca savaşırken şehit olan 48.Alay 1.Tabur 1.Bölük Komutanı Ü.Kd Yüzbaşı İsmail Naci’nin torunu tarafından yazılmıştır.
48.Alay 14 Ekim 1912’de Vardar Ordusuna bağlı birlik olarak kurulmuştur.
48.Alay; Balkan Savaşı’nda, Çanakkale Savaşı’nda ateş hatlarında savaşmış, ayrıca müteakiben Adana, Mersin’de ve de Filistin cephelerinde görev yapmıştır.
Daha sonra Türk İstiklal Harbine katılmış, önce Samsun, Bafra civarlarında Merkez Ordu’ya bağlı olarak yöresel ayaklanmaları önleme görevlerinde bulunmuştur.
21 Ağustos 1921 tarihinden itibaren 48. Alay,400 kişilik savaş yeteneği yüksek bir birlik olarak Sakarya Savaşında çok büyük kahramanlıklar göstermiştir.
Beylikköprü Muharebelerinde Beştepeler mevkiinde cansiperane mücadeleler de Sakarya Savaşında kazanılan zaferde büyük etkinlik sağlamışlardır. Alay’ın pek çok komutanı şahadet mertebesine erişmiştir. Kitabın yazarının dedesi 48.Alay 1.Tb.1.Bl. Komutanı Ü.Kd. Yüzbaşı İsmail Naci’de Beştepeler’de şehit olmuştur.
48.Alay iki kez İstiklal Madalyasıyla taltif edilmiştir.
48.Alay,22 Haziran 1934 tarihinde 48.Dağ Piyade Alayı adıyla yeniden yapılanmıştır.
48.Alay,7 Temmuz 1938 Kuv.Alb.Şükrü Kanatlı komutasında Hatay’ın anavatana bağlanması hareketinde,Hatay’a giren ilk birlik olmuştur.
Kitabın son sayfalarında 48.Alay şehitlerinin, komutanlarının listeleri mevcut. Ek belgeler,fotoğraflar yer alıyor.Ayrıca uzun bir atıflar,kaynaklar,yararlanılan arşiv ve kütüphaneler bölümleri var(S.147-166)
Kitabın Adı: En Uzun Meydan Savaşının Hikayesi Sakarya
Kitabın Yazarları: Cevdet CANTÜRK-Kadim KOÇ
Kitabın Künyesi: Günce Yayınları
1.Baskı Mayıs-2021, Sayfa Sayısı: 157
Kitabın Türü: Nehir Söyleşi/Araştırma/İnceleme
1.POTA, Polatlı Tarihi Alanlar Koordinatörü Em. Alb. Kadim KOÇ ile İstiklal Harbi Araştırmacısı, TRT muhabiri Cevdet CANTÜRK nehir söyleşi ile Sakarya Savaşı’nın hangi yokluklar, zorluklar içinde cansiperane mücadelelerle kazanıldığını anlatıyorlar.
2.İki yazar kimi zaman birlikte kimi zaman ayrı ayrı ekiplerle Sakarya Savaş alanlarda 20 yılı aşkın bir süredir araştırma, incelemeler yapmışlar. Bu konuda çalışmaları halen de sürüyor.
3.Kitapta, Atatürk’ün 10 Eylül 1921 sabahında, Halide Edip Adıvar’a:”Gelin hanımefendi harp ediyoruz, Dua tepe’ye hücum ediyoruz.”dediği sonradan Zafer Tepe adının verildiği yerin tam olarak 2008 yılında tespit edildiği de konu ediliyor. Zafer Tepe, Polatlı’nın Karapınar Köyünün hemen yakınlarındadır.
4.Kadim Koç kitabın 143.sayfasında şöyle demektedir;”Geleceğimiz olan genç kuşaklara burada yaşananları aktarmamız ve ders çıkartmamız gerekmektedir. Bu alanlar Türk Milleti’nin hafızasını teşkil ediyor. Bunları yalnızca kitaplardan okumak yerine, gelip yerinde görmek ve dokunarak duygusal alanımıza bir şeyler yüklemek gerekiyor.”
5.Sakarya Savaşı alanlarını gezerken bu kitabı da yanımızda taşımalıyız. Kitap tam bir kılavuz niteliğindedir.
Kitabın Adı: Vatan!Millet!!Sakarya!!!
Kitabın Yazarları: Arif BASAR-Kadim KOÇ
Kitabın Basım Yılı-Yeri: 2016 Ankara 4.Baskı Sayfa Sayısı: 239
Kitabın Türü: Araştırma/İnceleme
Telif
Kitabın sayfalarında konuyla ilgili çeşitli boyutta fotoğraflar,resimler,Sakarya Savaşı’nda orduların konumlandırılmaları, durumlarını belirten krokiler(bizzat yazar Kadim Koç tarafından çizilmiş) mevcuttur.
Kitabın önsözü Yekta Güngör Özden tarafından 10 Ekim 206 da yazılmıştır.
Kitapta ‘SUNUŞ’ başlıklı yazıda ‘’Vatan,Millet,Sakarya’’ söyleminin dillerde pelesenk olduğu, bunun büyük bir aymazlık taşıdığı belirtilerek kitaba ‘’VATAN! MİLLET!! SAKARYA!!!’’ adını koyduklarını,bu kavramların anlamlarını derinlemesine düşünüp içini doldurmak,Sakarya Meydan Muharebesi’nde gün be gün yaşananları,vatan için milletimizin canları pahasına yaptıkları mücadeleleri anlatmak için bu kitabı yazdıkları belirtilmiştir.
Kitap,VATAN! MİLLET!! Kavramlarını anlatan sayfalarla başlıyor.Sonra SAKARYA!!! Savaşının önemi anlatılıyor.
Kitabın Bölümleri:
1.Sakarya Savaşı Öncesi Genel Türk Tarihi(s.19-33),
2.Öldü Denilen Yerden Dirilmektir SAKARYA(s.34-36),
3.Bu Savaşa Neden Sakarya Denilmiştir(s.36),
4.Sakarya İle Tarihi Anlamlandırmak,
5. Mustafa Kemal Paşa’nın Başkomutan Seçilmesi,
6. Çanakkale Onur Sakarya Şeref Kocatepe İstiklal,
7. Sakarya Savaşı’nda Komuta Heyeti ve Birliklerimiz,
8. Gün Gün Sakarya Savaşları(1.Bölüm 14-22 Ağustos 1921,2.Bölüm 23-30 Ağustos 1921,3.Bölüm 31 Ağustos-6 Eylül 1921, 4.Bölüm 7-12 Eylül 1921, 5.Bölüm 13 Eylül 1921) ,
9.Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın Millete Beyannamesi,
10. Sakarya Meydan Muharebesi ve Nutuk(s.162-174),
11.Sakarya Savaşı Sonrası Kazanımlar,
12.Sakarya Meydan Muharebesinde Tarihe Adını Şehitlerimizin Aziz Kanlarıyla Yazdıran Şanlı Tepe ve Dağlarımız(s.177-194):
Zafertepe,Duatepe,Basri Kale Tepe(Basiret Tepe), Kartaltepe,Beştepeler ve Velidede Tepe,Karatepe,Yıldızdağı,Mangal Dağı, Türbetepe, Çal Dağı
Bu bölüm hiçbir kaynakta bulunmayacak bilgilerle dolu çünkü yazarlarımız bu tepe ve dağlarda 20 yıla aşkın bir sürede bizzat adım adım dolaşarak incelemeler yapıp bu notları bize sunuyorlar.
13.Anılarla Sakarya Savaşı’nın Geçtiği Destansal Tepelerde Yaşanan Olaylar;
- Milli Mücadele de İnebolu İskelesi
- Abdurrahman Çavuş
-Gazi Tepe 12 Ağustos 1921
- 47.Alay(Topal Osman’ın Giresunlu Gönüllülerden Oluşturduğu Alay)
- Türbe Tepe
- Uzunbeyli Baskını
-Teğmen Nuri
- Mülazım Eyüp Sabri
- Mülazım Ahmet ve Takımı( Basri Kale)
- Pilot Vecihi ve Teğmen Basr.
- Halide Edip Adıvar-Çaldağı 2 Eylül 1921
-Halide Edip Adıvar- Duatepe 10 Eylül 1921
- Halide Edip Adıvar-Karatepe 13-14 Eylül 1921
- Kazım Özalp’in 13 Eylül 1921 Günü Yaşadıkları
- Karatepe 13 Eylül
Kitabın Adı: YİRMİ İKİ
Kitabın Yazarı: GÜNER DİNÇASLAN
Kitabın Basım Yeri-Basım Yılı-Yayınlayan Kuruluş-Baskı Yılı:
Ankara 2022-1.Baskı Ankara Kulübü Derneği Yayınları
Kitabın Türü: Roman
Telif
Sakarya Savaşı’nı baştan son ana kadar konu olarak ele alan,efsanevi öğelerle zenginleştirilmiş, umursamaz aşkların hikayelerini anlatırken yurt ve vatan sevgisinin her şeyden üstün olduğunu vurgulayan bir romandır.
Romanın kahramanları hem Sakarya Savaşı’ndaki gerçek kişiler, hem de yazarın kurgusal olaylarının düşsel kişileridir.
Kargalılı Kara Mustafa, Türkoğlu Ali Ağa, Halis Ağa, Mennan Ağa, Fikriye Hanım,Halide Edip Adıvar, Mustafa Kemal Paşa vb. romanda sıkça adı geçen kişilerdir. Öte yandan Polatlı’nın Karapınar Köyü’ndeki Şifacı Umay Nene, onun torunu Bakı diğer adıyla Aykız, Hazar adlı atıyla İstanbul’dan tıp fakültesi öğrenci iken savaşa katılan Mir Aslan,arkadaşı gizli haberleşme ağı PR’nın elemanı Marko, Konya Karaman’dan Tulgar adlı atıyla Şahin bu romanın yazarın düş gücüyle bize sunduğu kahramanlardır.
Sakarya Savaşı’nı büyülü gerçekçilik tadıyla bize anlatan ‘’YİRMİ İKİ’’ yazarın İstiklal Savaşımızı konu alan üçlemesinin ilk kitabıdır. Üçlemenin ikinci kitabı ‘’DÖRT NALA’’ adını taşıyor.Büyük Taarruz,Dumlupınar Savaşını konu ediyor. Bu romanda da kurgusal ve düşsel kahramanlar,Bakı(Aykız),Mir Aslan,Marko,Şahin Bey ve de savaşın gerçek kahramanları rol alıyor.
Kitabın Adı: SAKARYA'NIN DESTAN OLDUĞU YER POLATLI
Kitabın Yazarı: MUSTAFA ÖZÇELİK
Kitabın Türü: Araştırma İnceleme
Yayınevi: Polatlı Belediyesi Kültür Yayınları-19
Sayfası: 323
Baskı Nosu: Birinci Basım
Basım Tarihi: Belirtilmemiş ama 2010'dan önce 2005'ten sonra
Kitabın İçeriği: Dört bölümden oluşan kitabın
1.bölümünde Polatlı'nın ve Gordion'un kuruluş tarihleri ve efsanelerine yer verilmiş.
2.bölümünde Sakarya Savaşı'na yer veriliyor. Sakarya Savaşı'nın 22 günlük sürecini ayrı ayrı ele alması bu kitaptan önce pek görülmediği için ilginç bir ayrıntı olmuş. Sonradan pek çok yazar bu konuya da eğildi.
3.bölümünde en önemli kaynakla karşılaşıyor okuyanlar. Sakarya Savaşı'ndan söz eden hikayeler, anılar, romanlardan ve şiirlerden örnekler sıralamış. Bu konuda en kapsamlı kaynaklardan biri.
4.bölümünde 2005 yılında yapılan Sakarya Savaşı Hatırat Yazma Yarışması'nda derece girenlerin eserlerine yer verilmiş.
Polatlı içinde yerel yönetimin de doğrudan desteklediği bir kaynak kitap olması nedeniyle kitaplıklarda başvurduğumuz bir kaynak durumunda olduğu için çok değerli bir çalışma olduğunu belirtmek gerekir.
Kitabın Adı: MİLLİ MÜCADELE -I -II
Kitabın Yazarı: SABAHATTİN SELEK
Kitabın Türü: Araştırma İnceleme
Basım Tarihi: 1.BASIM/1970 - 2.BASIM/1982 - 3.BASIM/2002
Yayınevi: ÖRGÜN YAYINEVİ
ÖZET:MİLLİ MÜCADELE'NİN 1. CİLDİ (668 SAYFA)
1. Dünya Savaşı sonlarından İstanbul'da toplanan son Osmanlı Mebusanı'na kadar geçen süre içinde yaşananları telgraflar, raporlar, gazete haberleri, günlükler,yazarın kendisine bizzat anlatan tarihi kişiliklerin (İsmet İNÖNÜ, Yusuf Kemal TENGİRŞENK, İzzet ÇALIŞLAR vb.) anlattıkları ile ve her bölümün sonuna eklenen pek çok bilinmeyene ışık tutan eklerle tamamlanıyor.
MİLLİ MÜCADELE'NİN 2. CİLDİ (675-1274)
2. Cilt, İstanbul'un işgalinden Büyük Taaruz'un sonuna kadar yaşananları yine telgraflar,raporlar, gazete haberleri, bizzat anlatılanlar, araştırma sonuçlarına dayanarak anlatan sayfalarla dolu.
Sakarya Savaşı 2. cildin 1133. sayfasından 1182. sayfasına dek sürüyor. Diğer araştırma kitaplarından farklı olarak Yunan komutanların günlük ve raporlarına yer verilmesini belirtmek gerekiyor. Bir de savaşın günlüğü, zaman zaman Hakimiyeti Milliye Gazetesinin başlık ve haberleriyle birlikte ve TBMM görüşme tutanaklarına da yer verilerek yazılmış. Bu da derli toplu bir okuma fırsatı veriliyor. Adı verilen üç kitabın da bulunup okunması da salık veriliyor elbette:
1.Kor. Gen. Baki VANDEMİR "Sakarya'dan Mudanya'ya"
2. Prens Andra "Anadolu'da Yunan Zulmü"
3.Yakup Kadri KARAOSMANOĞLU "Vatan Yolunda"
Kitabın Adı: SON KALEYDİ ANKARA - GÜNBEGÜN SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ
Kitabın Yazarı: CEVDET CANTÜRK
Kitabın Adı : Defterler 1-2 (1919-1973)
Kitabın Yazarı : İsmet İNÖNÜ
Kitabın Türü : Günlük
Kitabın Basım Tarihi : 1. Basım İst., Aralık 2001
3. basım İst., Ocak 2008
Kitabın Yayınevi : YKY
Kitabı yayına hazırlayan : Ahmet DEMİREL
Kitabın bulunduğu kitaplık : Topçu Okulu Kütüphanesi
Kitabın sayfa sayısı : 1344 (1. Cilt : 1919-1956)
(2. Cilt : 1956-1973)
Kitap Özeti: 1919’dan vefat ettiği 1973’e kadar 100’den fazla deftere not tutan İsmet İNÖNÜ, son notunu ölümünden iki hafta önce yazmış. İlk notları 1919’a ait. Ancak yazık ki 1920,1921 yıllarına ait notlar yok ve 1926, 1931, 1932, 1933, 1934 ve 1938’e ait olanları da. Dolayısıyla Sakarya Savaşı’na ait olan bölümleri okuma imkanı yok. Ama Kurtuluş Savaşı komutanının daha sonraki ülke yönetiminde aktif rol oynayan bir kişiliğe dönüşünün özel notlarını okuma imkanı mevcut. Bu defterler sadece kendisi için tutulan notlardan oluşuyor. Ölümünden sonra dolaplardan çıkarıyor ailesi.
1919’a ait ilk defterin ilk sayfası 1 Ocak 1919’da Kazım Karabekir’le birbirleri için yazıp imzaladıkları bir cümle ile başlıyor “Kazım/İsmet beni her gün hatırlayacak.”
İşgal yılları İstanbul’un da pahalılık ve açlıkla birlikte işgal tecavüzcüleri notlar arasında.
S.11---- 28 Nisan 1919 Pazartesi günü notları :
“Polis iradesi tamamen İngiliz idaresi gibi çalışıyor. Gece Fuat Bey’le Cevat Bey çağırdı. M. Kemal Paşa tarafından yeni teklif ettikleri müfettiş memuriyetini görüştük. Beraber gitmeyi kabul etmem. Ne diye! Mütemayil olsam Erkan-ı Harbiye Riyasetini teklif edecek!”
S.12---- Mayıs 1919 son günleri
“ Mayıs karanlık günler İzmir’i Yunanlılar işgal etti. Tevessü ediyorlar. İzmihlal-i kat’i’den bahsolunuyor. İstanbul’dan bizi çıkarıyorlarmış. Mukavemet yok. İmkan yok. Hükümette o fikir de yok Mitingler, Siyah Osmanlı Bayrakları.”
S.14---- 22 Haziran 1919 Pazar
“Mustafa Kemal Paşa vazifesine devam ediyor imiş Garip vaziyet. İsyan mı edecek? Posta müdür-i Umumisi Refik Halit Bey’e telgraf çekmiş. Müdafaa-i Hukuk-i Milliye, Müdafaa-i Hukuk-i Vatan Cemiyetlerinin telgraflarını kabul etmemesi için idarehanelere verilen caniyane emi geri alsın, demiş.”
Bundan sonraki notlar 16 Nisan 1922 Pazar’dan devam ediyor.
S.37---- 25 Ağustos 1922 Cuma
“Akşam Kocatepe soğuğu. Çadırlı ordugahta yattık. Gece, başkumandan Fevzi Paşa, ben çadır önünde konuştuk”
S.37---- 26 Ağustos 1922, Cumartesi
“3.3’den evvel uyandık. 5, Kocatepe’deyiz.
S.38---- 27 Ağustos 1922, Pazar
“Her taraftan taarruz ediyoruz. Süvari ile ovaya hakimiz.”
S.38---- 30 Ağustos 1922, Salı
“Başkumandan Muharebesi”
S.39---- 4 Eylül 1922, Pazartesi
“ Takmak (Eşme) kamilen yanmış. Çadırdayız.
S.39---- 6 Eylül 1922, Çarşamba
“ Alaşehir’e muvasalat. Kamilen yanmış. Feci manzaralar”
S.39---- 7 Eylül 1922, Perşembe
“ Salihli ne güzel yer. Yanmayan birkaç şey kalmış.”
S.40---- 9 Eylül 1922, Cumartesi
“Turgutlu yanmış. Nif. Nif’len belkahve’ye gittik. Kadıfekalı’de Türk Bayrağı. İzmir yolu.
S.40---- 11 Eylül 1922, Pazartesi
“İzmir’de Karşıyaka’da”
S.41---- 29 Eylül 1922, Cuma
“Mudanya Kongresi kararı, Benim memuriyetim.”
S.41---- 3 Ekim 1922, Salı
“Mudanya Konferansı”
S.42---- 11 Ekim 1922, Çarşamba
“Mudanya Muahedesi imzalandı. Sabah saat 6’da”
İsmet İNÖNÜ günlüklerinde Polatlı’ya sık sık yer vermiş. Defterde Polatlı’ya ilk ziyaret bahsi şöyle:
Sa—268—1 Mart 1939- Polatlı Topçu Merkezi
Sa—361—1 Temmuz 1943 – Beylikköprü Tarış İşletmeleri
26 Ekim 1948 – Salı – Polatlı
14 Temmuz 1949 – Perşembe “Gece Polatlı”
“Polatlı Atış Okulu”
23 Mart 1950- Perşembe “Polatlı Ortaokulu açılıyor.
Topçu Okulu”
Günlüklerin 2. Cildinde Polatlı’ya yer veriliyor.
S.755—25 Nisan 1959 - Çarşamba - Polatlı
S.872—2 Mart 1963 – Cumartesi – Polatlı Top. Ok. Öğle yemeği
S.952—Polatlı – Gordion – 6 Haziran 1965 -Pazar
“ Polatlı – Topçu günü.
Gordiyon’da 3 saat çok eyi eserler gördük.”
Kitabın Adı : “Cephelerde Bir Ömür”
“ Tuğgeneral Ahmet Nuri DİRİKER’in Anıları”
Kitabı Yayına Hazırlayan : Ahmet DİRİKER (Torunu)
Kitabın Türü : Günlük / Anı
Kitabın Basım Tarihi : 1. Basım Scala Yay. 2008
Türkiye İş Bankası Kültür Yay.’da 1.Basım Ocak 2013
Kitabın Yayınevi : Türkiye İş Bankası – Kültür Yay.
Kitabın Bulunduğu Kitaplık : Topçu Okulu Kütüphanesi
Kitabın Sayfa Sayısı : 275
Kitap Özeti : 1876 – 1951 yılları arasında yaşayan Rusçuk doğumlu Ahmet Nuri DİRİKER’İN Osmanlı-Yunan Harbi, Balkanlar ve Arnavutluk’taki isyanlar, Hicaz Muharebeleri, Çanakkale Kara Savaşları, Medine Müdafaası, Kurtuluş Savaşı’nda cephelerde geçen askerlik hayatının ağırlıklı olarak Çanakkale Kara Savaşlarını içine alan günlüklerinin 92.-93. Sayfalarında;
Sakarya Savaşı’na yer veriliyor. Köseabdal, Kartaldağı, Mangaldağı Muharebelerinde bulunduğunu, Beylikköprü, Duatepe, Çekirdeksiz (köyü) kayesinde Yunanlıların dümder ile muharebeler yaptığını; 23,15,57. Fırkaların süvari bölükleri ile 68. Alay ve bir hücum taburundan müteşekkil takip müffrezesi kumandanlığına tayin olunduğunu, 3 batarya topla Köseler geçitinden geçtikleri fakat Bücürler İstasyonun’da Yunan Taarruzu ile zayıf kuvvetimizi ezdirmemek için tekrar Sakarya’nın batısına geçtiklerini, bu arada bir hayli zayiat verildiğini iki üç gün sonra Beylikköprü civarında yapılan bir askeri köprüden hareket edilerek Başören’e gelindiğini, oradan Çay civarındaki köylere fırkanın yerleştirildiğini yazıyor.
141. sayfada,kendisinin de mensup olduğu 42. Alay’ın Sakarya Muharebesine katıldığını anlatıyor. “Alay komutanı Hüseyin Avni Bey, tabur ve bölük komutanları dahil bütün subay, erbaş ve erlerin tamamına yakını şehit olmuş,42. Piyade Alayınında büyük kısmı yaralı olmak üzere geriye bir asteğmen ve 79 er kalmıştır. Bu olayın kahramanlığı ile Yunanlılar Menfaldığına hiçbir zaman erişememiştir.
“Tuğgeneral Ahmet Nuri DİRİKER’in askerlik özgeçmişinde de (Sayfa 139)
Sakarya Savaşı, Mangal Dağı, Köse Abdal, Dua Tepe, Kartal Tepe, Köseler Geçidindeki çarpışmalara katıldığı, kendi ifadesinden yazıldı.”
Kitabın Adı : Moskova Hatıraları
Milli Mücadele ve Bolşevik Rusya
Kitabın Yazarı : Ali Fuat CEBESOY
Kitabı Yayına Hazırlayan : Osman Selim KOCAHANOĞLU
Kitabın Türü : Anı
Kitabın Basım Tarihi : İst., Ekim 2002
Kitabın Yayınevi : Temel Yayınları
Kitabın Bulunduğu Kitaplık : Topçu Okulu Kütüphanesi
Kitabın Sayfa Sayısı : 361
Kitabın Özeti : “Garp Cephesi Kumandanlığından ayrılmış, 21 Kasım 1920’de Moskova Büyükelçiliği’ne tayin edilmiştir. BMM Reisi M. Kemal Paşa’ya: “Madem ki, bu da bir vazifedir, vatan vazifesidir, hiçbir fedakarlıktan kaçınmıyacağıma emin olabilirsiniz. demiştim.” Cümlesiyle başladığı ve hepsini belgeleriyle hazırladığını beyan ettiği Moskova Büyükelçiliği anılarının 253-254. Sayfalarında Sakarya Savaşı’na değiniyor. Sadece Savaşın Türk-Rus ilişkileri içindeki yerini vurguluyor.
Gordion Vakfı 